Mechanizm Ustalania Faktów i Oceny Sztabu Generalnego IDF (FFAM) prowadzi oceny faktyczne wyjątkowych incydentów operacyjnych. Według IDF oceny te stanowią podstawę decyzji dowódców i pomagają Prokuraturze Wojskowej zdecydować, czy wszcząć dochodzenie karne. Kontrola FFAM nie jest zatem sama w sobie procesem karnym ani stwierdzeniem, że każde działanie było zgodne z prawem.
Od analizy incydentu do decyzji prokuratury
Opublikowany przez IDF opis procedury badawczej przedstawia FFAM jako stały mechanizm powołany do analizowania wyjątkowych incydentów. Zbiera on istotne materiały i przygotowuje ocenę faktyczną. Następnie Prokuratura Wojskowa rozważa, czy fakty uzasadniają wszczęcie dochodzenia karnego. Jeśli zostanie ono wszczęte, prowadzi je Wydział Dochodzeń Kryminalnych Żandarmerii Wojskowej; później prokuratorzy oceniają, czy należy wszcząć postępowanie karne.
Opublikowane przez IDF przykłady spraw pokazują różne możliwe rozstrzygnięcia. Według opisu pięciu incydentów zbadanych przez FFAM Prokuratura Wojskowa zarządziła dochodzenia karne w dwóch przypadkach, a pozostałe zakończyły się działaniami dowódczymi albo bez wszczęcia dochodzenia karnego. Po incydencie z udziałem World Central Kitchen w kwietniu 2024 r. wstępna analiza doprowadziła do usunięcia dwóch oficerów ze stanowisk i formalnych nagan dla trzech dowódców; później prokurator uznał, że dostępne fakty nie wskazują na uzasadnione podejrzenie wymagające dochodzenia karnego. Są to ustalenia przedstawione przez IDF i pokazują różne etapy procedury, ale nie dowodzą niezależności mechanizmu ani jego ogólnej skuteczności.
Co może ustalić kontrola
Ocena faktyczna może wyjaśnić decyzje operacyjne, dostępne informacje, rozkazy i przebieg działań. Jej ustalenia mogą pomóc w pociągnięciu do odpowiedzialności dowódczej i w decyzjach prokuratury, ale nie rozstrzygają automatycznie wszystkich sporów prawnych i faktycznych. Decyzja o niewszczynaniu sprawy karnej nie jest tym samym co wyrok sądu wydany po procesie. Z kolei skierowanie sprawy do dochodzenia nie oznacza skazania.
Prawo izraelskie dopuszcza również sądową kontrolę decyzji organów publicznych, w tym wojskowych urzędników prawnych. Sąd Najwyższy sprawuje kontrolę prawną w razie wniesienia skargi; nie zatwierdza rutynowo z wyprzedzeniem każdego uderzenia na polu walki. MKCK uznaje proporcjonalność ataku za normę zwyczajową w normie nr 14. Obowiązujące standardy ataków opisano w artykułach Test proporcjonalności oraz Jak Izrael kontroluje decyzje o wyborze celów.