Świadectwa ocalałych kształtowały pamięć o Holokauście w Izraelu poprzez instytucje i wydarzenia publiczne. W 1953 roku Kneset ustanowił Yad Vashem, powierzając mu gromadzenie dokumentacji oraz upamiętnianie ofiar i żydowskiego ruchu oporu. W 1961 roku na liście świadków procesu Adolfa Eichmanna w Jerozolimie znalazło się 108 ocalałych; ich zeznania dotarły do odbiorców w Izraelu i za granicą.
Ustawowa misja Yad Vashem
W 1953 roku Kneset uchwalił Ustawę o upamiętnieniu męczenników i bohaterów. Powołała ona Yad Vashem jako izraelski urząd pamięci i określiła jego zadania: gromadzenie materiałów o Żydach, którzy zginęli, walczyli lub buntowali się przeciw nazistowskiemu wrogowi i jego kolaborantom, a także zachowywanie nazw zniszczonych społeczności i instytucji. Ustawa ustanowiła mandat instytucji; jej siedziba i programy powstawały później, stopniowo.
Świadectwa ocalałych i dokumentacja stały się podstawą tej pracy. Archiwa Yad Vashem przechowują osobiste zapisy obok dokumentów urzędowych, fotografii i historii społeczności. Relacje ocalałych wniosły do instytucji państwowej dowody, nazwiska i indywidualne doświadczenia.
108 świadków w Jerozolimie
Proces Eichmanna rozpoczął się 11 kwietnia 1961 roku w Beit Ha’am w Jerozolimie, jak odnotowuje chronologia procesu opracowana przez Yad Vashem. Izrael przygotował około 1 600 dokumentów i wybrał 108 świadków ocalałych z Holokaustu. Ich relacje opisywały zagładę żydowskiego życia w całej Europie, a prokuratura wykazała rolę Eichmanna w deportacjach i mordach. W grudniu 1961 roku sąd uznał go za winnego i skazał na śmierć; Sąd Najwyższy utrzymał wyrok, jak podaje chronologia procesu Yad Vashem.
Opracowanie historyczne Yad Vashem opisuje proces jako przełomowy moment dla społecznej świadomości. Zeznania sprawiły, że doświadczenia ocalałych stały się bardziej obecne w izraelskim życiu publicznym i wpłynęły na to, jak młodzi ludzie poznawali Holokaust. Nie oznacza to, że wcześniej nie upamiętniano tych wydarzeń: Yad Vashem i upamiętnianie przez ocalałych działały już przed procesem.
Świadectwa i dokumentacja
Proces i Yad Vashem pełniły różne funkcje. Sąd oceniał oskarżonego zgodnie z prawem; instytucja pamięci gromadziła dowody i zachowywała zapis dla kolejnych pokoleń. Razem sprawiły, że głosy ocalałych stały się udokumentowaną częścią publicznego rozumienia Holokaustu w Izraelu.
Zobacz przegląd roli ocalałych w pokoleniu założycielskim Izraela oraz Dom Bojowników Getta założony przez ocalałych.