Ruch na rzecz sowieckich Żydów łączył starania Żydów o uzyskanie zgody na wyjazd z ZSRR z międzynarodowymi działaniami na rzecz ich prawa do emigracji. Gdy pod koniec lat 80. złagodzono sowieckie ograniczenia wyjazdowe, imigracja do Izraela gwałtownie wzrosła: według izraelskiego Centralnego Biura Statystycznego w latach 1989–2009 przybyło z byłego Związku Radzieckiego 996 059 imigrantów.
Ta migracja przyniosła pilne wyzwania związane z mieszkaniem, pracą i językiem. Izrael zapewniał bezpośrednią pomoc finansową i inne usługi wspierające integrację, a imigranci tworzyli nowe instytucje polityczne i kulturalne. Chronologia ruchu i dane dotyczące imigracji wyjaśniają zarówno przyczyny tej fali, jak i to, w jaki sposób zmieniła ona Izrael.
Refusenicy uczynili z emigracji sprawę publiczną
Po zwycięstwie Izraela w wojnie sześciodniowej w 1967 roku coraz więcej sowieckich Żydów studiowało teksty judaistyczne, obchodziło żydowskie święta i składało wnioski o zgodę na emigrację do Izraela. Osoby, którym odmówiono, zaczęto nazywać refusenikami. Niektórzy tracili pracę lub stawali przed sądem, choć konsekwencje różniły się w zależności od osoby.
Działacze tacy jak Natan Sharansky zdobyli międzynarodowy rozgłos, a organizacje za granicą podtrzymywały presję opinii publicznej. Założona w Nowym Jorku w 1964 roku organizacja Student Struggle for Soviet Jewry organizowała demonstracje i lobbowała w Kongresie. Poprawka Jacksona-Vanika z 1974 roku uzależniła amerykańskie korzyści handlowe od swobody emigracji. Najważniejsze wydarzenia kampanii i sprawę Sharansky’ego opisują historia ruchu na rzecz sowieckich Żydów w Jewish Virtual Library oraz dokument Departamentu Stanu USA dotyczący Sharansky’ego.
Pod koniec lat 80. otworzyły się drogi wyjazdu
Pod koniec lat 80. zmiany w polityce ZSRR pozwoliły wyjechać znacznie większej liczbie Żydów. W 1989 roku Izrael przyjął 12 780 imigrantów z ZSRR, a w 1990 roku — 184 177. Wysoka liczba utrzymała się w 1991 roku, kiedy przybyło kolejnych 147 282 osób. Są to roczne dane o imigracji z raportu Centrum Badań i Informacji Knesetu Metody absorpcji imigrantów w Izraelu.
Według raportu w latach 1989–2009 z byłego Związku Radzieckiego przybyło 996 059 imigrantów. Liczba ta odnosi się do imigracji z tego regionu, a nie wyłącznie do osób deklarujących żydowską tożsamość. Zgodnie z izraelską Ustawą o Powrocie prawo do imigracji przysługuje nie tylko Żydom, lecz także określonym członkom ich rodzin; przepisy i kwestie uprawnień wyjaśnia omówienie Ustawy o Powrocie na stronie Knesetu. Różnice w kryteriach uprawnień, statusie religijnym i zasadach zawierania małżeństw opisuje tekst Ustawa o Powrocie a nieżydowscy członkowie rodzin.
Integracja zmieniła codzienne życie i instytucje
Przybycie ponad 184 000 imigrantów w 1990 roku i niemal 147 000 w 1991 roku wywarło ogromną presję na zasoby mieszkaniowe, służby zatrudnienia i nauczanie hebrajskiego. Roczne zestawienie w raporcie Knesetu dokumentuje skalę tego zjawiska: w 1990 roku imigranci z byłego Związku Radzieckiego stanowili 184 177 spośród 199 492 osób przybyłych z wszystkich kierunków.
Integracja trwała latami. Nowi imigranci znajdowali pracę w różnych branżach i mierzyli się z wyzwaniem wykorzystania swoich kwalifikacji na nowym rynku pracy. Ich udział polityczny, instytucje kulturalne i wkład w rozwój technologii zasługują na osobne omówienie: polityka, kultura i tożsamość oraz zatrudnienie w branży zaawansowanych technologii.