Debata o reformie sądownictwa w Izraelu w 2023 roku dotyczyła tego, kto wyznacza granice władzy rządu. Izrael nie ma jednej, ukończonej, spisanej konstytucji. Zamiast tego Kneset uchwalał z biegiem czasu Ustawy Zasadnicze, a Sąd Najwyższy interpretował ich status oraz ograniczenia, jakie nakładają na zwykłe ustawy. Propozycje rządu zmieniłyby sposób, w jaki sądy kontrolują działania rządu, wybiera się sędziów oraz doradcy prawni wspierają ministrów.
Jak Ustawy Zasadnicze stały się prawem konstytucyjnym
Izrael nie ma jednej, ukończonej, spisanej konstytucji. Zamiast tego Kneset uchwalał z biegiem czasu rozdziały konstytucyjne w postaci Ustaw Zasadniczych. W 1992 roku Kneset uchwalił Ustawę Zasadniczą: Godność i Wolność Człowieka oraz Ustawę Zasadniczą chroniącą prawo do wykonywania zawodu. W sprawie United Mizrahi Bank przeciwko Migdal Cooperative Village (1995) Sąd Najwyższy rozważał, czy Ustawy Zasadnicze mają wyższy status oraz czy Kneset może ograniczyć własne uprawnienia ustawodawcze. Orzeczenie stworzyło podstawę do kontroli zwykłych ustaw pod kątem zgodności z prawami chronionymi w tych Ustawach Zasadniczych.
Ten rozwój nie doprowadził do powstania pełnej konstytucji ani nie rozstrzygnął wszystkich kwestii dotyczących uprawnień Knesetu. Ustawa Zasadnicza: Sądownictwo, jeden z tych rozdziałów konstytucyjnych, określa niezależność sądów i zasady powoływania sędziów w tekście Knesetu. Ta niedokończona struktura oznaczała, że propozycje zmiany Ustawy Zasadniczej rodziły szczególne pytanie: czy chwilowa większość parlamentarna może zmienić reguły ograniczające władzę rządu.
Co proponował pakiet z 2023 roku
Minister sprawiedliwości Yariv Levin ogłosił pakiet w styczniu 2023 roku. Główne propozycje obejmowały zmianę składu Komisji Wyboru Sędziów, ograniczenie stosowania przez sądy kontroli opartej na kryterium racjonalności, wprowadzenie mechanizmu pozwalającego uchylać skutki niektórych orzeczeń oraz zmianę statusu rządowych doradców prawnych. Były to odrębne propozycje, które przeszły różne procesy legislacyjne; w 2023 roku w życie weszła jedynie nowelizacja dotycząca racjonalności. O sporze wokół powoływania sędziów przeczytasz w tekście o tym, jak zmieniłaby się proponowana Komisja Wyboru Sędziów. O uchwalonej ustawie przeczytasz w tekście o tym, co przewidywała nowelizacja dotycząca racjonalności.
Dlaczego kwestia ustroju miała znaczenie
Zwolennicy twierdzili, że wybrani w wyborach politycy powinni mieć większy wpływ na decyzje kształtujące politykę publiczną, a sędziowie zdobyli nadmierne wpływy. Przeciwnicy odpowiadali, że w izraelskim systemie parlamentarnym koalicja rządząca kontroluje zarówno władzę wykonawczą, jak i większość w Knesecie, dlatego niezależny sąd i profesjonalne doradztwo prawne zapewniają kontrolę, gdy ta sama koalicja sprawuje obie funkcje. Spór dotyczył więc samych reguł ustrojowych: czy rozliczalność polityczna w wyborach wystarczy, czy też kontrola sądowa i niezależne zasady powoływania sędziów są koniecznymi ograniczeniami.
Orzeczenie Sądu Najwyższego ze stycznia 2024 roku zaostrzyło ten spór. Dwunastu z 15 sędziów uznało, że Sąd może kontrolować Ustawy Zasadnicze w wyjątkowych przypadkach; ośmiu sędziów stwierdziło, że nowelizacja dotycząca racjonalności przekroczyła tę granicę. Uzasadnienie i wyniki głosowań przedstawiono w omówieniu orzeczeń ze stycznia 2024 roku.